پی‌نوشت: مِری اِلن مارک

کارنما

02 Amanda and her cousin Amy. Valdese, North Carolina, 1990.jpg

مِری اِلن مارک، ۱۹۹۰، اماندا و دخترخاله‌اش اِیمی. ولدس، کرُلینای شمالی

نسلی از عکاس‌های مستندنگار در دهه‌ی هفتاد و هشتاد کوشیدند در انتخابِ موضوع و برخورد، سطحی از هم‌دلی را نشان‌دهند که حتا تا یک دهه‌ پیش از آن، ممنوع دانسته‌می‌شد. «مِری اِلن مارک» [۱] در کنار کسانی چون «دَنی لاین» [۲] و «بروس دیویدسن» [۳] از هم‌راهی با گروه‌هایِ انسانی و کنج‌کاوی درباره‌ی شیوه‌ی زندگی‌ آن‌ها پرهیزنکردند و بی‌آن‌که درگیر احساس‌گری انسان‌گرایانه‌ شوند، نسبت به موضوع خود و پی‌آیند‌های عکس‌شان از آن‌ها، حساس بودند. مِری اِلن مارک با عکاسی از‌ موضوع‌هایی چون نوجوان‌های فراری، معتاد، یا خلاف‌کارِ سیاتل؛ کارگرهای جنسی هند، کوکلاکس‌کلان‌ها، بدن‌سازها، و یا بازی‌گرهای سیرک به یکی از پشتیبان‌های گونه‌ای از انسان‌گرایی نو بدل‌شد که کوشید از ایده‌ی «شکار» فاصله‌بگیرد که دهه‌ها با عکاسی مستند و خیابان آمیخته شده‌بود. در عکس‌های مارک، شخصیت اصلی، مهم‌ترین سویه‌ی عکس به‌نظرمی‌رسد و نه بهانه‌ای برای نقد وضعیت و کنایه. 

مِری اِلن مارک که در پنسیلوِینیا زاده‌شد و نخست نقاشی و تاریخ خواند، از آغاز دهه‌ی شصت به‌ عکاسی گرایش پیداکرد و در مقطع کارشناسی ارشدِ دانشگاه پنسیلوینیا، خبرنگاری دیداری (فتوژورنالیسم) آموخت. در سال ۱۹۶۵، با کمک‌‌ مالی «فول‌برایت» [۴] به ترکیه رفت و این آغازِ راهی بود که بعدها عکاس را با دوربین لایکایش به اروپا، مکزیک، و هند بُرد. «گذرنامه» [۵] (۱۹۷۴) شماری از همین عکس‌های نخستین‌اش را در خود دارد و جمع‌بندیِ روشنی از بنیان‌های کار مارک ارایه‌می‌کند که تا هنگام مرگ او در سال ۲۰۱۵ ادامه‌یافت. [۶] اکنون نشر اشتایدل مجموعه‌ای بزرگ از عکس‌های هنرمند را در سه‌ جلد منتشرکرده‌است. 

در دهه‌ی شصت و هفتاد، تجربه‌ی عکاسی از فیلم با یافتن شغلی در شرکتِ «یونایتد آرتیستس» [۷] در سال ۱۹۶۷، چشم‌اندازی یک‌سر تازه‌ نسبت به عکاسی را بر مارک گشود. عکاسی از فیلم «ساتیریکُن فلینی» [۸] (۱۹۶۹) اثر فدریکو فلینی، «پرواز بر فراز آشیانه‌ی فاخته» [۹] (۱۹۷۵) اثر میلُش فُرمن، و «اینک آخر زمان» [۱۰] (۱۹۷۹) فرنسیس فُرد کاپُلا امکانی بود برای او تا بر مرز واقعیت و پندار گام بردارد. در جریان همین تجربه‌‌ها بود که پرُژه‌ی شناخته‌شده‌ی «بخش ۸۱» [۱۱] (۱۹۷۹) شکل‌گرفت. آشنایی او با «تیمارستان ایالتی اُرِگن» در جریانِ کار در «پرواز...» سبب شد تا بتواند مجموعه‌عکس خودپاینده‌ای را در بخش زنان این تیمارستان تعریف‌کند. او که بیش از یک ماه را در بخش ۸۱ گذارند، سرانجام مجموعه‌ای را پدیدآورد که در آن از احساساتی‌گری پرهیز و بر شخصیتِ ویژه و شرایط دشوار هر یک از موضوع‌ها تاکیدمی‌شد. [۱۲] تجربه‌ای هم‌سان با این‌را می‌توان در مجموعه‌ی «جاده‌ی فالک‌لند» [۱۳] (۱۹۸۱) دید که در آن مارک به زندگی و عکاسی از کارگرهای جنسی (روسپی) بمبَئی می‌پردازد. 

مهم‌ترین مجموعه‌‌عکس‌های مِری اِلن مارک که در آن به زندگیِ گروهی از بچه‌های خیابانی سیاتل می‌پردازد، در سال ۱۹۸۸ منتشرشد اما او به‌سفارش مجله‌ی «لایف» از سال ۱۹۸۳ درگیر این پرُژه بود. مجموعه‌ی «استریت‌وایز» [۱۴] یکی از بهترین‌ سندهای تاریخیِ سده‌ی بیستم درباره‌ی آسیب‌های ژرفِ دگرگونیِ ساختار خانواده و چرخش به‌ راست در سیاست و فرهنگ امریکاست. عکاس در این مجموعه شخصیت‌هایی چون دختر سیزده‌ساله‌ای با ‌نام «تاینی» را به ما می‌شناساند که آرزوی زندگی «نُرمالی» را در سرمی‌پرورانند اما اکنون چاره‌ای ندارند جز آن‌که خیابان‌ها را به خانه ترجیح‌بدهند و از راه تن‌فروشی، گدایی، یا دزدی زندگی‌کند. بچه‌های خیابان «پایک» به مِری اِلن مارک و هم‌راه‌هایش («شِری مک‌کال»، [۱۵] خبرنگار و «مارتین بِل»، [۱۶] فیلم‌ساز) اعتمادکردند تا او بتواند روایتی یگانه از ناسازه‌های گوناگونی بسازد که تنها از زاویه‌ی دید بچه‌ای در خیابان می‌تواند آشکار‌شود. 

در عکسی، لیلی را می‌یابیم که بیخِ دیواری پوشیده از گرفیتی، پُکی به سیگارش می‌زند و چیزی را بیرون از قاب دیدمی‌زند اما هم‌زمان، عروسک‌اش را نیز به ‌سینه‌ می‌فشارد. روی دیوار، درست دربرابرِ چهره‌‌اش واژه‌ی «دُپ» [«مواد» یا «باحال»] نوشته‌شده‌است. در عکسی دیگر، «رَت» و مایکِ نوجوان را در کنار دیواری می‌یابیم که کُلت کمریِ بزرگی (دستِ‌کم برای هیکل آن‌ها) را با خون‌سردی پنهان‌می‌کنند. در هر دو تصویر، مِری اِلن مارک فضایِ پشت را در قالبِ پرسپکتیوی تشدید‌شده نشان‌مان می‌دهد که چون «فریاد» ادوارد مونک، موقعیت شخصیت‌ یا شخصیت‌های اصلی را گاه در تضاد با بی‌تفاوتی دیگران، ناپایدارتر و پرخطرتر می‌کند. این ترفندِ عکاس، خیابان را آشکارا بدل به فضایی پرالتهاب می‌کند که به آدم‌های کوچکِ جهانِ تصویریِ مارک یورش‌می‌برند. 

مارک پنهان نمی‌کند که میل یا نیرویی اجتماعی برای برابری راه‌نمای کارش بوده‌است و در این مسیر، کسی چون «دابلیو یوجین اسمیث» [۱۷] الگویی نمونه‌وار. تاثیر «دیان آربس» در کار مِری اِلن مارک، به‌ویژه در توجه به گروه‌های اجتماعیِ غریب یا حاشیه‌ای در مجموعه‌هایی چون «سیرک‌بازها» یا «دوقلوها» [۱۸] (۲۰۰۱) انکارناپذیر است اما برخلاف آربس، مارک می‌کوشد وقتِ زیادی برای موضوع‌هایش بگذارد تا آدم‌های ناآشنای روبه‌رویش را در حالت و موقعیتی نشان‌دهد که در آن آسوده‌‌اند. اگر گاه نیش‌خندی می‌زنیم، بیش‌تر از سرِ این واقعیت است که مردم و واقعیت‌های زندگی، به‌طورکلی تراژی‌کمیک‌اند هرچند تلاش‌می‌کنیم تا جایی که شدنی‌ست کمدی زندگی‌هایمان را از پیش چشم نامسلح بزداییم. ازسوی دیگر، تاثیر مِری اِلن مارک در پیوند انسانی با نوجوان‌ها را می‌توان در سَلی مَن و «خانواده‌ی بلافصل» [۱۹] دید که توانستند عکاسی درگیرانه را به‌سطحی تازه ببرند.

03 Craig Scarmardo and Cheyloh Mather at  Boerne Rodeo. Texas, 1991.jpg

مِری اِلن مارک، ۱۹۹۱، کریگ سکارماردُ و چِیلو متر در برن‌رُدیو، تگزس

راه‌نمای کتاب‌نگاری

کارنما، ۱۴۰۰، «پی‌نوشت: مِری اِلن مارک: کتاب همه چیز». «کارنما؛ مجله‌ی نقد و تاریخ هنر». ج ۵، ش ۱، بهار ۱۴۰۰

 

Kaarnamaa, 2021, “Post-Face: Mary Ellen Mark; The Book of Everything”. Kaarnamaa; A Journal of Art History and Criticism, V 5, N 1, Spring 2021 + https://www.kaarnamaa.com/single-post/mark-21

پانویس‌ها

[1] Mary Ellen Mark (1940-2015 US)
[2] Danny Lyon (1942 US)
[3] Bruce Davidson (1933 US)
[4] Fulbright 
[5] Passport

[۶] مارک در سال ۱۹۷۷ سرانجام به آژانس مَگنم پیوست اما در سال ۱۹۸۱ از آن بیرون رفت. 

[7] United Artists
[8] Fellini Satyricon
[9] One Flew Over The Cuckoo's Nest
[10] Apocalypse Now
[11] Ward 81
[12] Brett Abbott, 2010, Engaged Observers; Documentary Photography Since the Sixties. J. Paul Getty Museum. P 136. 
[13] Falkland Road: Prostitutes of Bombay
[14] Streetwise
[15] Cheryl McCall
[16] Martin Bell (1943 US)
[17] W. Eugene Smith )1918-1978 US)
[18] Twins
[19] Immediate Family
 

Mary Ellen Mark and Martin Bell (E), 2020, Mary Ellen Mark; The Book of Everything. Steidl.

2be8c7d8-4708-4c96-a761-1f69a39b9605.jpg

Picture Credits:

01. Mary Ellen Mark, 1990, Amanda and her cousin Amy. Valdese, North Carolina. © Mary Ellen Mark

02. Mary Ellen Mark, 1991, Craig Scarmardo and Cheyloh Mather at Boerne Rodeo, Texas. © Mary Ellen